თუშური ლუდი(ალუდი)

diklo-001 (1)ზუსტად არავინ იცის, კონკრეტულად რომელ საუკუნეში დაიწყეს თუშეთში თუშური ლუდის, იგივე ალუდის მოდუღება. თუმცა, დაზუსტებით შეგვიძლია იმის თქმა, რომ ლუდისმაგვარ სასმელს აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში ყოველთვის ამზადებდნენ და ამაზე არქეოლოგების მიერ აღმოჩენილი უძველესი სალუდე ჭურჭელიც მეტყველებს. უპირველეს ყოვლისა უნდა ვთქვათ, რომ თუშური ალუდი არ არის ლუდი იმ კლასიკური გაგებით, რასაც ლუდი შეიძლება ეწოდოს. როგორც თუშები ამბობენ, ალუდი რაღაც შუალედური ვარიანტია ღვინოსა და ლუდს შორის და თუკი მის ალჰოკოლურ მაღალგრადუსიანობასაც გავითვალისწინებთ, ნათელია, რომ თუშეთში ლუდი ღვინის ალტერნატივა უფრო იყო, ვიდრე ზაფხულის სახალისო სასმელი.

სასწაულმოქმედი ქერი

ნამდვილი ალუდი მხოლოდ და მხოლოდ ქერისაგან უნდა დამზადდეს. წინასწარ გარჩეულ და გასუფთავებულ ქერს, თუშური  დღეობების (ლაშარობა, ათენგენობა და ხხვა…) წინ, ჩაყრიან დიდ რკინის, ანდა ხის ჭურჭელში (კასრი, კოდი, ქვაბი, და სხვა…) დაასხამენ ქერის რაოდენობაზე დაახლოებით 2-ჯერ მეტ წყალს და 3-5 დღის მანძილზე გააჩერებენ. როდესაც ქერი გაღვივდება და ღვიას გამოიტანს, ჭურჭელიდან ამოიღებენ, გაწურავენ, სქლად დაყრიან ჭილობზე, ან სულაც ბრეზენტზე, რათა მცენარემ გაღვივების პროცესი კიდევ გააგრძელოს. ამის შემდეგ, საჭირო გახდება ქერის ხელოვნურად ჩახურება, რაც კეთდება შემდეგნაირად: გაღვივებულ ქერს ერთად გაყრიან, ააკოკოლავებენ, ზემოდან გადააფარებენ თბილ ნაჭრებს, სულ ზემოთ კი დაუტოვებენ პატარა ღია ადგილს.

ამ პროცესის შემდეგ, ქერი მუქ შეფერილობას მიიღებს და უკვე შეგვიძლია ჩავთვალოთ, რომ გასაშრობად მზად არის. გაშრობა ძალზედ მარტივად, მზის გულზე ხდება. ქერს მზის გულზე გაფენილ ჭილობზე გაშლილად დაყრიან და როდესაც მთლიანად გახმება, შემდეგ უკვე მისი დაფქვისა და სალუდედ მომზადების ჯერი დგება. ძველ დროს თუშები ქერს რა თქმა უნდა ჩვეულებისამებს წისქვილში ფქვავდნენ, თუმცა ახლა, როდესაც მრავალ თუშურ სოფელში წისქვილები უკვე აღარ არსებობს, ქერის დასაფქვავად ხელსაფქვავს იყენებენ და როგორც თუშები ამბობენ, ასე დაფქული ქერის ლუდი ვერ იღებს იმ გემოსა და არომატს, რაც ძველ დროში მოდუღებულ ლუდებს ჰქონდათ.

ამრიგად, უკევ მიღებულია ტკბილი ალაო, რომელიც თუშური ლუდის უმთავრესი ინგრედიენტი გახლავთ. დაფქულ გამხმარ ქერს, ანუ ალაოს, ყრიან საალუდე ქვაბში, რომელიც უმჯობესია, რომ სპილენძის იყოს. ზოგიერთ სოფელში დღესაც იყენებენ ძველ საალუდე ქვაბებს, რომელთაგან ზოგიერთი მათგანი 200 ლიტრზე მეტსაც კი იტევს. სვიას ასხამენ წყალს ერთი-სამზე პროპორციით და ძალიან დიდ ხანს ურევენ, რომ მასა წყალში კარგად და ბოლომდე გაიხსნას. და შემდეგ იწყება მთავარი რიტუალი – ალუდის ცეცხლზე მოხარშვა.

შულტები და მელუდეები

თუშები დღეობების წინამძღოლები (”შულტები”) და მელუდეები სხვადასხვა დღეობებზე მორიგეობით (გვარების მიხედვით) არიან ხოლმე, თუმცა უკვლებლივ ყველა შულტამ როდი იცის კარგი ლუდის მოხარშვა. ამიტომ, ხშირია შემთხვევა, როდესაც შულტა გამოცდილ მალუდეს, ანუ ”მგოლავს” სთხოვს დახმარებას, რომელიც უშუალო მითითებებსა და განკარგულებებს იძლევა. უკვე ცეცხლზე შედგმული ალუდისათვის მუდმივი მორევა აუცილებელია, თუმცა გადამეტებულად არც ეს შეიძლება. სალუდე მასა, ანუ როგორც მას თუშები ეძახიან – ”დარკო”, მალ-მალე ფუვდება და იღვრება ქვაბიდან. ამიტომ, მეალუდეებს მუდმივად უწევთ ქვაბიდან ამოსული ლუდის დამხმარე ქვაბებში გადაღება და შემდეგ ისევ მთავარ ქვაბში დაბრუნება. სულ მთლიანად ეს პროცესი დაახლოებით სამ საათამდე დროს მოითხოვს და როდესაც ადუღებული ალუდი ღია ყავისფერ შეფერილობას მიიღებს და გემოთიც გაკეთილშობილდება, იწყება ლუდის გაციების პროცესი.

ლუდის გაციებას საკმაოდ დიდი დრო სჭირდება და ამ ხნის მანძილზე, ქვაბში უკვე მოხარშული ლუდი ზემოთ მოდის, ქვაბის ფსკერზე კი ლექი ილექება. ალუდი რაც უფრო ცივი ხდება, უფრო და უფრო იწმინდება და ქარვისფერშიც გადადის. ამის შემდეგ იწყება ლუდის გაწურვა. ალუდს ფრთხილად და ამღვრევის გარეშე იღებენ ქვაბიდან და სპეციალურ საალუდე საწურში (რომელიც თხის ტყავისგან მზადდება), ასხამენ და წურავენ. გაწურვას საკმაოდ დიდი გარჯა სჭირდება და დიდ ენერგიასაც მოითხოვს, რადგან საწურში ჩასხმული ლუდის კარგად და ბოლომდე ჩამოსაწურად ფიზიკური ძალის გამოყენებაა საჭირო. დამხმარე ქვაბებში დაწურულ ლუდს, ამასობაში ხელახლად გარეცხილ მთავარ დიდ ქვაბში აბრუნებენ და იწყება ლუდის მოდუღების მეორე – ცენტრალური ეტაპი.

გაწურულ და სვიისგან განცალკევებულ ლუდს როგორც უკვე ვთქვით, მთავარ ქვაბში აბრუნებენ, მაგრამ ამჯერად ქვაბს ქვეშ უნთებენ ძალიან დიდ და ძლიერ ცეცხლს. კარგი ალუდის მოსამზადებლად განსაკუთრებულად დიდი ცეცხლის დანთებაა საჭირო და შეშასაც წინასწარ დიდი მონდომებით არჩევენ ხოლმე. ამ ეტაპზე, ალუდის ქვაბიდან ამოფუების საფრთხე პრაქტიკულად აღარ არსებობს, მაგრამ ყურადღების მუდმივად მიქცევა მაინც სჭირდება, რადგან ზუსტად უნდა შეირჩეს ის დრო, როდესაც ქვაბის ძირიდან ნაკვერჩხლები უნდა გამოიყაროს და ალუდის გაგრილების პროცესი ხელმეორედ დაიწყოს. უკვე საბოლოოდ მოხარშულ ალუდს ხშირად მთელი დღის მანძილზეც კი აგრილებენ და თავდახურულად უდგათ.

ამასობაში, ლუდი ზედმეტ თხლეს კვლავ მოშორდება და ზემოთ წამოვა. ამას თუშები ”ზისწვენს” ეძახიან. უკვე გაგრილებული ზისწვენი კიდევ ერთხელ გაიწურება და პატარა ჭურჭელში გადანაწილდება და ეს ჭურჭელი შედარებით თბილ ადგილზე ინახება.Aლუდი სრულ გემოსა და არომატს მოხარშვიდან 7-10 დღის შემდეგ იძენს. სადღეობო ლუდს შულტა და მელუდე ანაწილებენ. ის ადგილი, სადაც თუშები ლუდს ხდიან, წმინდად ითვლება და ძველი წესის მიხედვით, ქალების შესვლა აკრძალულია. თუმცა, ბოლო დროს, ეს არცთუ სამართლიანი წესი ხშირად ირღვევა ხოლმე და ლუდის ხდის დამხმარე პროცესში (მაგალითად, ქვაბების გამრეცხად) ხანდახან ქალებიც მონაწილეობენ.

ლევან სეფისკვერაძე

 

კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  შეცვლა )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  შეცვლა )

Connecting to %s